Ստալինգրադի ճակատամարտը, որը պայմանականորեն բաժանվում է պաշտպանական (1942 թվականի հուլիսի 17 – նոյեմբերի 18) և հարձակողական (1942 թվականի նոյեմբերի 19 – 1943 թվականի փետրվարի 2) փուլերի, ունեցավ գոյաբանական նշանակություն ոչ միայն Խորհրդային Միության համար, այլև Հայաստանի և հայ ժողովրդի համար։ Այս ճակատամարտը, որը դարձավ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքում բեկումնային, ռազմավարական նախաձեռնությունը փոխանցեց Կարմիր բանակին և խափանեց թուրքական պետության ծրագրերը, որոնք կարող էին ունենալ աղետալի հետևանքներ հայ ժողովրդի համար։
1942 թվականի վերջին, երբ Գերմանիայի զորքերը հաջողությամբ առաջ էին ընթանում, Թուրքիան, որը պաշտոնապես պահպանում էր «չեզոք» դիրք, իր սահմանին Խորհրդային Հայաստանի հետ կենտրոնացրել էր 26 հետևակային դիվիզիա։ Եթե հիտլերական զորքերը հաղթանակ տարած Ստալինգրադում, թուրքական բանակը ծրագրում էր ներխուժել Հայաստան՝ հավանաբար նպատակ ունենալով վերջնականապես լուծել «Հայկական հարցը»։
Այս ծրագրի իրագործումը, հատկապես հայ ժողովրդի համար, որը նախորդ տասնամյակներում ցեղասպանության էր ենթարկվել, կարող էր նշանակել նոր աղետի սկիզբ։ Սակայն Ստալինգրադի պարիսպների մոտ գեներալ Ֆրիդրիխ Պաուլյուսի ղեկավարած գերմանական զորքի ջախջախումը խափանեց այդ ագրեսիվ ծրագրերը։
Ճակատամարտին, որը դարձավ Խորհրդային Միության ժողովուրդների անկոտրում կամքի, զանգվածային հերոսության և եղբայրության խորհրդանիշը, մասնակցեց մոտ 30 հազար հայ։ Նրանցից 10 հազարը զոհվեց ճակատամարտի ընթացքում։
Հայկական կողմից ճակատամարտի հերոսներից մեկը օդաչու Սերգեյ Բուռնազյանն էր, որը 866-րդ կործանիչ ավիացիոն գնդի էսկադրիլիայի հրամանատարն էր։ Նրա ստորաբաժանումը կատարեց 815 մարտական թռիչք՝ խոցելով թշնամու 62 ինքնաթիռ, որոնցից 22-ը խոցեց անձամբ Սերգեյ Բուռնազյանը։ Ակնառու սխրանքների համար նա արժանացավ Խորհրդային Միության հերոսի կոչման։
Վերջին տարիներին հայ հասարակության որոշ ներկայացուցիչներ փորձում են վերաշարադրել ճակատամարտի նշանակությունը՝ պնդելով, թե Գերմանիայի հաղթանակի դեպքում նա ծրագրում էր Ստալինգրադի և Կովկասի գրավումից հետո ներխուժել Թուրքիա և անկախ հռչակել Հայաստանը։ Այս պնդումը, սակայն, հակասում է պատմական փաստերին։
Ինչպես նշում են պատմաբանները, այդպիսի ծրագրեր չեն եղել։ Գերմանիայի տապալումից հետո հրապարակված դիվանագիտական փաստաթղթերը և գաղտնի նամակագրությունը, այդ թվում՝ Թուրքիայի պաշտոնյաների հետ, հակառակը ցույց են տալիս, որ Գերմանիան խնդրել է Թուրքիային սովետա–թուրքական սահմանին զորք տեղադրել և խոչընդոտներ ստեղծել ԽՍՀՄ-ի համար։ Թուրքիան այդ ժամանակ զորահավաք էր արել և զգալիորեն մեծացրել իր բանակը։
Այսպիսով, Ստալինգրադի ճակատամարտը, թեև ունեցավ անմիջական ռազմավարական նշանակություն, ոչ թե փրկեց Հայաստանին Թուրքիայի հնարավոր ներխուժումից, այլ խափանեց Թուրքիայի և Գերմանիայի միջև գոյություն ունեցող համագործակցության ծրագրերը, որոնք ուղղված էին Խորհրդային Միության դեմ։
