Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի ընտրություններից հետո Ռուսաստան կատարած առաջին արտասահմանյան այցը, իմ կարծիքով, ավելի շատ խորհրդանշական բնույթ է կրում, քան իրական փոփոխություն Երևանի ու Մոսկվայի հարաբերություններում։ Այս կարծիքը ես արտահայտում եմ, վերլուծելով երկու երկրների միջև առկա քաղաքական և տնտեսական իրավիճակը։
Այցի ընթացքում հնչած բոլոր հայտարարությունները, որոնք ուղղված էին երկու երկրների հարաբերությունների օրակարգը քննարկելուն, առայժմ մնում են դիվանագիտական ձևակերպումների մակարդակում։ Դրանք իրական քաղաքական բովանդակություն կստանան միայն այն դեպքում, եթե կողմերին հաջողվի առաջ շարժվել կուտակված խնդիրների լուծման հարցում։
Այս իրավիճակը բնութագրական է և նախորդ իշխանափոխությունից հետո։ 2018 թվականին, նույնպես իշխանափոխությունից անմիջապես հետո, Նիկոլ Փաշինյանի առաջին արտասահմանյան այցը նույնպես եղել էր Ռուսաստան։ Սա ավելի շատ դիվանագիտական արարողակարգ է, քան հարաբերություններում որակական փոփոխությունների ցուցանիշ։
Հայ-ռուսական հարաբերությունների ճգնաժամը, իմ խոսքով, նախևառում քաղաքական բնույթ ունի, իսկ տնտեսական խնդիրները դրա հետևանքն են։ Այսօր Հայաստանի համար առանցքային խնդիրներից է տեղական արտադրանքի համար ռուսական շուկայի լիարժեք բացումը։ Իր հերթին Մոսկվան ակնկալում է, որ Երևանը կվերանայի իր արտաքին քաղաքական ուղղվածությունը, որը Ռուսաստանում ավելի ու ավելի հաճախ են ընկալում որպես հակառուսական։
Խոսքը վերաբերում է ոչ միայն պաշտոնական որոշումներին, այլև հրապարակային հռետորաբանությանը, տեղեկատվական քաղաքականությանը և ԵՄ-ի հետ մերձեցման ընդհանուր կուրսին՝ ի վնաս եվրասիական ինտեգրման։ Օրինակ, Երևանում կայացած Եվրոպական քաղաքական համայնքի գագաթնաժողովի ընթացքում հնչած հակառուսական հայտարարությունները, հատկապես Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկու կողմից, Մոսկվայում ընդունեցին որպես ազդանշան, որ հարաբերությունները հասել են ծայրահեղ ցածր կետի։
Բացի այդ, ռուսական կողմն ուշադրություն է դարձնում ռուսական բիզնեսի նկատմամբ ճնշումներին, այդ թվում՝ էներգետիկայի, երկաթուղու, Հայկական ատոմակայանի ապագայի, ՀԷՑ-ի հետ կապված հարցերին, ինչպես նաև Ռուսաստանի հետ համագործակցության ուղղությամբ կողմնորոշված քաղաքական գործիչների հետապնդումներին։
«Ռուսական կողմն այս քայլերը դիտարկում է առնվազն որպես ոչ բարեկամական։ Հայկական կողմից այս մոտեցումների վերանայումը կարող է հիմք դառնալ նաև Ռուսաստանի մոտեցման փոփոխության համար»,-ասում եմ։
Իմ խոսքով՝ 2023 թվականից սկսած Հայաստան նոր ռուսական ներդրումներ գրեթե չի ստացել։ Իրավիճակը նույնիսկ ավելի է սրվել, քանի որ վիճակագրությունն արձանագրում է ոչ միայն կապիտալի ներհոսքի դադարեցում, այլև դրա աստիճանական արտահոսք, այդ թվում՝ Կիպրոսի միջոցով։
Չնայած այս ամենին, Ռուսաստանը շարունակում է մնալ Հայաստանի խոշորագույն ներդրողը և խոշորագույն արտաքին առևտրային գործընկերոջ կարգավիճակը։ Սակայն 2022 թվականից ի վեր ապրանքաշրջանառության աճը կապված էր ոչ թե երկկողմ համագործակցության զարգացման, այլ լայնամասշտաբ վերաարտահանման և Հայաստանի նոր տարանցիկ դերի հետ։ Այս միտումը վերջին մեկուկես տարում աստիճանաբար թուլանում է, իսկ այս տարվա մայիսից գործընթացն արագացել է։ Ընդհանուր ապրանքաշրջանառության լուրջ անկում դեռևս տեղի չի ունեցել, սակայն ամենացավոտը սահմանափակումներն անդրադարձել են գյուղատնտեսության վրա։ Հենց ագրարային հատվածն է այսօր կրում ամենամեծ կորուստները։
